Przestępstwo fałszowania dokumentów, na czym polega według art. 270 k.k.

Przestępstwo fałszowania dokumentu polega na:

• podrobieniu dokumentu w celu użycia go za autentyczny,
• przerobieniu dokumentu w celu użycia go za autentyczny,
• użyciu podrobionego albo przerobionego dokumentu jako autentycznego.

Odpowiedzialność może również ponosić osoba, która wypełnia blankiet opatrzony cudzym podpisem niezgodnie z wolą podpisanego i na jego szkodę albo takiego dokumentu używa. Art. 270 k.k. chroni przede wszystkim autentyczność dokumentów oraz bezpieczeństwo i pewność obrotu prawnego. Chodzi o zaufanie, że dokument rzeczywiście pochodzi od osoby lub podmiotu wskazanego jako jego wystawca i nie został bezprawnie zmieniony.

Co jest dokumentem w rozumieniu Kodeksu karnego?

Dokumentem jest każdy przedmiot albo inny zapisany nośnik informacji:

• z którym związane jest określone prawo,
• który ze względu na zawartą treść stanowi dowód prawa,
• który stanowi dowód stosunku prawnego,
• który potwierdza okoliczność mającą znaczenie prawne.

Dokumentem może być między innymi:

• umowa,
• pełnomocnictwo,
• oświadczenie,
• zaświadczenie,
• pokwitowanie,
• wniosek składany w urzędzie,
• dokumentacja medyczna,
• dokument pracowniczy,
• protokół,
• testament,
• dokument dotyczący ubezpieczenia,
• dokument elektroniczny,
• elektroniczne potwierdzenie odbioru przesyłki,
• plik PDF lub inny zapis elektroniczny mający znaczenie prawne.

Nie każdy zapis na kartce, plik komputerowy albo wiadomość automatycznie jest dokumentem w rozumieniu prawa karnego. Istotne jest, czy z danym nośnikiem związane jest prawo albo czy zawarta w nim treść może stanowić dowód okoliczności mającej znaczenie prawne.

Na czym polega podrobienie dokumentu?

Podrobienie dokumentu polega na stworzeniu dokumentu w taki sposób, aby wywoływał wrażenie, że pochodzi od innej osoby lub innego podmiotu niż jego rzeczywisty autor. Do podrobienia może dojść przykładowo poprzez:

• podpisanie dokumentu imieniem i nazwiskiem innej osoby,
• sporządzenie fałszywej umowy,
• stworzenie zaświadczenia, które rzekomo zostało wystawione przez pracodawcę,
• przygotowanie fałszywego pełnomocnictwa,
• stworzenie dokumentu na formularzu określonej firmy lub instytucji,
• umieszczenie na dokumencie skopiowanego podpisu,
• stworzenie elektronicznego dokumentu przypisywanego innej osobie,
• podrobienie elektronicznego potwierdzenia wykonania określonej czynności.

Nie jest konieczne, aby fałszywy dokument był wykonany profesjonalnie albo żeby doskonale przypominał oryginał. Wystarczające może być stworzenie takiego dokumentu, który ma wywoływać pozory, że pochodzi od wskazanego w nim wystawcy.

Czy podpis musi wyglądać identycznie jak prawdziwy?

Nie. Dla odpowiedzialności nie jest konieczne wierne naśladowanie charakteru pisma lub podpisu innej osoby. Podrobieniem może być również:

• podpisanie się nazwiskiem innej osoby własnym charakterem pisma,
• wpisanie nazwiska osoby fikcyjnej,
• złożenie podpisu w sposób nieudolny,
• użycie skróconej albo uproszczonej formy cudzego podpisu.

Najważniejsze jest stworzenie pozoru, że dokument pochodzi od innej osoby niż jego rzeczywisty autor. Nieudolne wykonanie podpisu nie wyłącza automatycznie odpowiedzialności. Może jednak mieć znaczenie dla oceny, czy w konkretnym przypadku rzeczywiście powstał dokument mogący pełnić funkcję dowodową w obrocie prawnym.

Czy można podpisać się za kogoś za jego zgodą?

Podpisanie dokumentu imieniem i nazwiskiem innej osoby może stanowić podrobienie dokumentu nawet wtedy, gdy osoba ta wyraziła na to zgodę. Zgoda osoby, której podpis został podrobiony, nie zmienia faktu, że dokument wywołuje fałszywe wrażenie co do swojego rzeczywistego autora. Należy odróżnić takie zachowanie od prawidłowego działania na podstawie pełnomocnictwa albo upoważnienia. Osoba działająca jako pełnomocnik powinna co do zasady:

• podpisać dokument własnym imieniem i nazwiskiem,
• wskazać, że działa w imieniu mocodawcy,
• posłużyć się formułą wskazującą na pełnomocnictwo lub upoważnienie.

Upoważnienie do reprezentowania drugiej osoby nie oznacza automatycznie prawa do odtworzenia jej podpisu albo podpisania się jej nazwiskiem.

Na czym polega przerobienie dokumentu?

Przerobienie dokumentu polega na bezprawnej zmianie treści autentycznego dokumentu wystawionego wcześniej przez uprawnioną osobę lub podmiot. Może polegać między innymi na:

• dopisaniu dodatkowej treści,
• zmianie kwoty,
• zmianie daty,
• usunięciu części zapisu,
• zamianie nazwiska lub danych strony,
• zmianie okresu obowiązywania dokumentu,
• usunięciu albo dodaniu określonego postanowienia,
• zmianie treści pliku elektronicznego,
• połączeniu fragmentów różnych dokumentów w jeden dokument,
• zmianie załącznika stanowiącego część dokumentacji.

Przerobieniem nie jest stworzenie całkowicie nowego dokumentu. Takie zachowanie może stanowić podrobienie. W uproszczeniu:

• podrobienie oznacza stworzenie dokumentu, który pozornie pochodzi od innego wystawcy,
• przerobienie oznacza zmianę istniejącego, autentycznego dokumentu.

Zmiana własnego dokumentu

Samo wpisanie nieprawdziwej treści do dokumentu przez jego rzeczywistego autora nie stanowi automatycznie podrobienia lub przerobienia dokumentu z art. 270 k.k. Jeżeli dokument rzeczywiście pochodzi od osoby wskazanej jako jego wystawca, jego autentyczność co do pochodzenia może nie być naruszona, nawet gdy zawarta w nim treść jest nieprawdziwa. Przykładowo osoba sporządzająca we własnym imieniu oświadczenie zawierające nieprawdziwe informacje niekoniecznie popełnia przestępstwo z art. 270 k.k. Takie zachowanie może jednak:

• stanowić inne przestępstwo,
• prowadzić do odpowiedzialności za oszustwo,
• stanowić złożenie fałszywego oświadczenia,
• podlegać przepisom prawa podatkowego lub karnego skarbowego,
• wywoływać odpowiedzialność cywilną,
• prowadzić do nieważności albo bezskuteczności określonej czynności.

Art. 270 k.k. dotyczy przede wszystkim fałszu materialnego dokumentu, czyli jego nieautentycznego pochodzenia albo bezprawnej ingerencji w autentyczny dokument.

Fałsz materialny a nieprawdziwa treść dokumentu

Nie każdy dokument zawierający nieprawdę jest dokumentem podrobionym albo przerobionym. Dokument może być:

• autentyczny, ale zawierać nieprawdziwe informacje,
• podrobiony, mimo że część zawartych w nim informacji jest zgodna z prawdą,
• przerobiony poprzez zmianę tylko jednego elementu,
• autentyczny co do wystawcy, lecz nierzetelny co do treści.

Art. 270 k.k. chroni autentyczność dokumentu, a nie prawdziwość każdej informacji zawartej w dokumencie. Podrobiony podpis pod prawdziwą informacją nadal może oznaczać podrobienie dokumentu. Z kolei nieprawdziwa informacja wpisana przez rzeczywistego wystawcę dokumentu nie zawsze będzie podlegała pod art. 270 k.k.

Na czym polega użycie dokumentu jako autentycznego?

Użycie podrobionego albo przerobionego dokumentu oznacza posłużenie się nim zgodnie z funkcją, jaką dokument ma pełnić w obrocie prawnym. Może ono polegać między innymi na:

• przedstawieniu dokumentu w urzędzie,
• przedłożeniu go w sądzie,
• dołączeniu do pozwu lub innego pisma procesowego,
• przesłaniu dokumentu ubezpieczycielowi,
• wykorzystaniu dokumentu w banku,
• przedstawieniu go pracodawcy,
• posłużeniu się nim wobec kontrahenta,
• przesłaniu go pocztą elektroniczną jako dowodu określonego prawa lub zdarzenia,
• umieszczeniu go w systemie elektronicznym,
• przedłożeniu go w celu uzyskania świadczenia, kredytu lub odszkodowania.

Nie każde pokazanie fałszywego dokumentu stanowi jego użycie jako autentycznego. Użycie powinno oznaczać takie posłużenie się dokumentem, które uruchamia albo ma uruchomić jego funkcję dowodową lub prawną. Przykładowo samo prywatne pokazanie fałszywej umowy znajomemu, bez próby wykorzystania jej w jakiejkolwiek sprawie prawnej, nie musi oznaczać użycia dokumentu jako autentycznego.

Czy trzeba samemu podrobić dokument, aby odpowiadać?

Nie. Za użycie podrobionego albo przerobionego dokumentu może odpowiadać również osoba, która sama go nie sporządziła. Konieczne jest jednak ustalenie, że osoba ta:

• wiedziała, że dokument jest podrobiony lub przerobiony, albo
• co najmniej przewidywała taką możliwość i godziła się na posłużenie się nim jako autentycznym.

Osoba, która w usprawiedliwionym przekonaniu używa dokumentu jako prawdziwego i nie ma świadomości jego sfałszowania, nie popełnia umyślnego przestępstwa z art. 270 § 1 k.k. Samo to, że dokument później okazał się fałszywy, nie wystarcza do automatycznego przypisania odpowiedzialności każdej osobie, która miała z nim kontakt.

Zamiar sprawcy

Podrobienie albo przerobienie dokumentu jest karalne tylko wtedy, gdy sprawca działa w celu użycia go za autentyczny. Jest to szczególny zamiar kierunkowy. Sprawca musi zmierzać do tego, aby:

• samemu użyć dokumentu jako autentycznego albo
• umożliwić użycie go jako autentycznego przez inną osobę.

Nie jest konieczne, aby dokument został ostatecznie użyty. Przestępstwo podrobienia lub przerobienia jest dokonane już w chwili stworzenia albo zmiany dokumentu, jeżeli sprawca działał w wymaganym celu. Samo wykonanie imitacji podpisu bez zamiaru wykorzystania jej w dokumencie albo użycia w obrocie prawnym nie musi wypełniać znamion art. 270 § 1 k.k. Przy używaniu podrobionego lub przerobionego dokumentu sprawca musi mieć świadomość jego nieautentyczności i umyślnie posłużyć się nim jako prawdziwym.

Czy musi powstać szkoda?

W przypadku podstawowego typu czynu z art. 270 § 1 k.k. powstanie szkody nie jest konieczne. Nie trzeba wykazywać, że:

• ktoś stracił pieniądze,
• sprawca uzyskał korzyść,
• dokument doprowadził do wydania określonej decyzji,
• adresat dokumentu został skutecznie oszukany,
• nastąpiły nieodwracalne skutki prawne.

Przestępstwo może zostać popełnione już przez samo podrobienie lub przerobienie dokumentu w wymaganym celu albo przez użycie go jako autentycznego. Powstanie szkody albo uzyskanie korzyści może jednak:

• wpływać na ocenę społecznej szkodliwości czynu,
• wpływać na wymiar kary,
• prowadzić do zastosowania również innych przepisów, na przykład dotyczących oszustwa.

Wypełnienie blankietu z cudzym podpisem – art. 270 § 2 k.k.

Tej samej karze co za podstawowy typ fałszowania dokumentu podlega osoba, która:

• wypełnia blankiet opatrzony cudzym podpisem,
• robi to niezgodnie z wolą podpisanego,
• działa na jego szkodę,
• albo używa tak wypełnionego dokumentu.

Przepis dotyczy sytuacji, w której podpis został rzeczywiście złożony przez daną osobę, ale treść dokumentu została później uzupełniona w sposób sprzeczny z jej wolą i na jej szkodę. Może chodzić przykładowo o:

• wypełnienie podpisanego formularza inną treścią niż uzgodniona,
• wpisanie innej kwoty,
• rozszerzenie zakresu pełnomocnictwa,
• stworzenie pokwitowania zapłaty, której nie dokonano,
• uzupełnienie dokumentu o dodatkowe zobowiązania,
• wykorzystanie podpisanej kartki do stworzenia dokumentu o innej treści.

Co oznacza działanie „na szkodę”?

Nie zawsze jest konieczne faktyczne powstanie szkody majątkowej. Wystarczające może być stworzenie realnego zagrożenia dla interesów osoby podpisanej, w szczególności jej:

• praw majątkowych,
• sytuacji prawnej,
• zobowiązań,
• reputacji,
• interesów osobistych.

Musi jednak istnieć związek pomiędzy sposobem wypełnienia blankietu a możliwością naruszenia interesów osoby, której podpis znajduje się na dokumencie.

Skan podpisu a blankiet

Odbitka podpisu, wydruk albo komputerowy skan podpisu nie są podpisem w rozumieniu art. 270 § 2 k.k. Wykorzystanie zeskanowanego lub skopiowanego podpisu do stworzenia fałszywego dokumentu może jednak stanowić podrobienie dokumentu na podstawie art. 270 § 1 k.k. O właściwej kwalifikacji decyduje zatem sposób powstania dokumentu:

• rzeczywisty podpis na później wypełnionym blankiecie może prowadzić do zastosowania § 2,
• technicznie skopiowany albo wstawiony podpis może prowadzić do zastosowania § 1.

Dokumenty elektroniczne

Art. 270 k.k. może dotyczyć również dokumentów elektronicznych. Dokumentem może być zapis cyfrowy, jeżeli:

• jest z nim związane określone prawo,
• dowodzi istnienia stosunku prawnego,
• potwierdza okoliczność mającą znaczenie prawne.

Fałszowanie dokumentu elektronicznego może polegać między innymi na:

• stworzeniu fałszywego pliku PDF,
• zmianie treści elektronicznej umowy,
• skopiowaniu podpisu do dokumentu,
• zmianie danych w elektronicznym zaświadczeniu,
• stworzeniu elektronicznego pokwitowania odbioru przesyłki,
• wykorzystaniu danych innej osoby do zatwierdzenia dokumentu,
• zmianie treści dokumentu przechowywanego w systemie informatycznym.

Nie każda edycja pliku jest przestępstwem. Konieczne jest ustalenie, że plik stanowi dokument w rozumieniu Kodeksu karnego, a sprawca działał z zamiarem wymaganym przez art. 270 k.k.

Jakie kary grożą za fałszowanie dokumentów?

Typ podstawowy – art. 270 § 1 k.k.
Za podrobienie lub przerobienie dokumentu w celu użycia za autentyczny albo użycie takiego dokumentu grozi kara pozbawienia wolności:

• od 3 miesięcy do 5 lat.

Wypełnienie blankietu – art. 270 § 2 k.k.
Za wypełnienie blankietu opatrzonego cudzym podpisem niezgodnie z wolą podpisanego i na jego szkodę albo używanie takiego dokumentu grozi kara pozbawienia wolności:

• od 3 miesięcy do 5 lat.

Wypadek mniejszej wagi – art. 270 § 2a k.k.
W przypadku wypadku mniejszej wagi sprawcy grozi:

• grzywna,
• kara ograniczenia wolności,
• kara pozbawienia wolności do 2 lat.

Wypadek mniejszej wagi może dotyczyć czynu określonego zarówno w art. 270 § 1, jak i § 2 k.k. O jego przyjęciu nie decyduje wyłącznie wartość szkody albo liczba dokumentów. Sąd ocenia całokształt okoliczności, w tym:

• rodzaj dokumentu,
• znaczenie dokumentu w obrocie prawnym,
• sposób jego sfałszowania,
• stopień profesjonalizmu działania,
• cel sprawcy,
• zakres możliwych skutków,
• faktyczne następstwa,
• motywację sprawcy,
• rolę sprawcy,
• stopień społecznej szkodliwości czynu.

Samo podrobienie jednego podpisu nie oznacza automatycznie wypadku mniejszej wagi.

Możliwość orzeczenia kary wolnościowej

Mimo że art. 270 § 1 i 2 k.k. przewiduje karę pozbawienia wolności, sąd może w określonych przypadkach zastosować art. 37a k.k. i zamiast kary pozbawienia wolności orzec:

• karę ograniczenia wolności nie niższą niż 4 miesiące albo
• grzywnę nie niższą niż 150 stawek dziennych.

Jest to możliwe wtedy, gdy sąd uznaje, że kara pozbawienia wolności, którą należałoby wymierzyć, nie byłaby surowsza niż rok, oraz nie zachodzą ustawowe wyłączenia. Zastosowanie art. 37a k.k. jest uprawnieniem sądu, a nie prawem przysługującym sprawcy automatycznie.

Warunkowe umorzenie postępowania

W sprawie z art. 270 k.k. może być możliwe warunkowe umorzenie postępowania, jeżeli zostaną spełnione wszystkie przesłanki ustawowe. Wymaga to między innymi, aby:

• wina i społeczna szkodliwość czynu nie były znaczne,
• okoliczności popełnienia czynu nie budziły wątpliwości,
• sprawca nie był wcześniej karany za przestępstwo umyślne,
• jego postawa i dotychczasowy sposób życia uzasadniały pozytywną prognozę.

Warunkowe umorzenie nie jest uniewinnieniem. Sąd ustala popełnienie czynu i winę sprawcy, ale odstępuje od wydania wyroku skazującego i poddaje sprawcę próbie.

Karalne przygotowanie – art. 270 § 3 k.k.

Karalne jest także przygotowanie do przestępstwa określonego w art. 270 § 1 k.k. Za przygotowanie grozi:

• grzywna,
• kara ograniczenia wolności,
• kara pozbawienia wolności do 2 lat.

Przygotowanie może polegać między innymi na:

• wejściu w porozumienie z inną osobą w celu fałszowania dokumentów,
• uzyskaniu wzorów dokumentów,
• przygotowaniu pieczęci lub formularzy,
• zgromadzeniu danych potrzebnych do sporządzenia dokumentów,
• przystosowaniu urządzeń albo programów do stworzenia fałszywego dokumentu,
• opracowaniu konkretnego planu działania.

Nie każde posiadanie skanera, drukarki, formularza albo wzoru podpisu stanowi przygotowanie do przestępstwa. Konieczne jest ustalenie, że działania zostały podjęte w konkretnym celu stworzenia albo przerobienia dokumentu przeznaczonego do użycia jako autentyczny. Art. 270 § 3 k.k. dotyczy przygotowania do czynu określonego w § 1. Nie obejmuje wprost przygotowania do przestępstwa z § 2.

Art. 270 k.k. a inne przestępstwa związane z dokumentami

Fałsz materialny a poświadczenie nieprawdy – art. 271 k.k.

Art. 270 k.k. dotyczy przede wszystkim nieautentycznego pochodzenia dokumentu albo bezprawnej ingerencji w jego treść. Art. 271 k.k. dotyczy natomiast funkcjonariusza publicznego albo innej osoby uprawnionej do wystawienia dokumentu, która poświadcza w autentycznym dokumencie nieprawdę co do okoliczności mającej znaczenie prawne. W uproszczeniu:

• art. 270 k.k. – dokument nie pochodzi od wskazanego wystawcy albo został bezprawnie zmieniony,
• art. 271 k.k. – dokument jest autentyczny co do wystawcy, ale uprawniony wystawca poświadcza w nim nieprawdę.

Nie każda osoba sporządzająca prywatną umowę albo oświadczenie jest osobą uprawnioną do wystawienia dokumentu w rozumieniu art. 271 k.k.

Wyłudzenie poświadczenia nieprawdy – art. 272 k.k.

Art. 272 k.k. dotyczy osoby, która przez podstępne wprowadzenie w błąd:

• funkcjonariusza publicznego albo
• inną osobę upoważnioną do wystawienia dokumentu

doprowadza do wystawienia dokumentu poświadczającego nieprawdę. Sprawca nie podrabia wówczas sam dokumentu. Powoduje, że uprawniona osoba wystawia autentyczny dokument zawierający nieprawdziwą treść.

Użycie dokumentu poświadczającego nieprawdę – art. 273 k.k.

Osoba, która używa dokumentu zawierającego poświadczenie nieprawdy określone w art. 271 lub 272 k.k., może odpowiadać na podstawie art. 273 k.k. Należy więc odróżnić:

• użycie dokumentu podrobionego lub przerobionego – art. 270 § 1 k.k.,
• użycie autentycznego dokumentu zawierającego poświadczenie nieprawdy – art. 273 k.k.

Fałszowanie faktur – art. 270a k.k.

Fałszowanie faktur dotyczące okoliczności mogących mieć znaczenie dla określenia należności publicznoprawnej, jej zwrotu albo innej należności podatkowej podlega szczególnym regulacjom art. 270a k.k. Nie każdy przypadek ingerencji w fakturę powinien być zatem kwalifikowany wyłącznie na podstawie art. 270 k.k. Kwalifikacja zależy między innymi od:

• rodzaju dokumentu,
• zakresu jego sfałszowania,
• znaczenia danych podatkowych,
• wartości faktury lub faktur,
• celu działania sprawcy.

Posługiwanie się cudzym prawdziwym dokumentem – art. 275 k.k.

Posłużenie się prawdziwym dowodem osobistym, paszportem albo innym dokumentem stwierdzającym tożsamość innej osoby nie jest tym samym co użycie dokumentu podrobionego. Takie zachowanie może podlegać art. 275 k.k. Jeżeli dokument tożsamości został podrobiony albo przerobiony, możliwe jest natomiast zastosowanie art. 270 k.k. lub zbiegu odpowiednich przepisów.

Fałszowanie pieniędzy i papierów wartościowych

Fałszowanie pieniędzy, innych środków płatniczych, papierów wartościowych oraz określonych dokumentów finansowych podlega szczególnym przepisom, w szczególności art. 310 k.k. Nie każde fałszerstwo związane z zapisem majątkowym albo papierem wartościowym należy kwalifikować wyłącznie jako zwykłe fałszowanie dokumentu z art. 270 k.k.

Fałszowanie dokumentu a oszustwo

Podrobienie dokumentu i wykorzystanie go do uzyskania pieniędzy lub innego świadczenia może jednocześnie wypełniać znamiona oszustwa z art. 286 k.k. Przykładowo sprawca może:

• podrobić umowę albo podpis,
• przedstawić dokument jako autentyczny,
• wprowadzić inną osobę lub instytucję w błąd,
• doprowadzić ją do niekorzystnego rozporządzenia mieniem.

W takim przypadku możliwa jest kumulatywna kwalifikacja prawna, na przykład z art. 286 § 1 k.k. w zbiegu z art. 270 § 1 k.k. Nie każde fałszerstwo jest jednak oszustwem. Do odpowiedzialności za oszustwo konieczne jest dodatkowo wykazanie między innymi:

• zamiaru osiągnięcia korzyści majątkowej,
• wprowadzenia w błąd albo wykorzystania błędu,
• niekorzystnego rozporządzenia mieniem,
• związku pomiędzy wprowadzeniem w błąd a rozporządzeniem mieniem.

Dokumenty składane w celu uzyskania kredytu lub dotacji

Przedłożenie podrobionego, przerobionego, poświadczającego nieprawdę albo nierzetelnego dokumentu w celu uzyskania między innymi:

• kredytu,
• pożyczki,
• gwarancji,
• dotacji,
• subwencji,
• zamówienia publicznego,
• wsparcia finansowego,
• instrumentu płatniczego

może również podlegać art. 297 k.k. W zależności od okoliczności możliwy jest zbieg art. 270 k.k. z art. 297 k.k., a niekiedy także z art. 286 k.k.

Czy osoba, której podpis podrobiono, jest pokrzywdzonym?

Nie zawsze. Art. 270 § 1 k.k. chroni przede wszystkim ogólne dobro prawne, jakim jest wiarygodność i autentyczność dokumentów. Samo podrobienie podpisu konkretnej osoby nie powoduje automatycznie, że uzyskuje ona status pokrzywdzonego w postępowaniu karnym dotyczącym wyłącznie art. 270 § 1 k.k. Osoba ta może jednak:

• złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa,
• przedstawić dowody,
• skorzystać z określonych uprawnień do zaskarżenia odmowy wszczęcia albo umorzenia postępowania,
• uzyskać status pokrzywdzonego, jeżeli czyn jednocześnie narusza lub bezpośrednio zagraża jej indywidualnemu dobru chronionemu innym przepisem.

Status pokrzywdzonego może powstać przykładowo wtedy, gdy użycie podrobionego dokumentu stanowi jednocześnie:

• oszustwo na szkodę tej osoby,
• przywłaszczenie jej mienia,
• naruszenie jej praw majątkowych,
• inne przestępstwo bezpośrednio godzące w jej dobro prawne.

Inaczej może być oceniana sytuacja z art. 270 § 2 k.k., który wymaga działania na szkodę osoby podpisanej na blankiecie.

Jak wszczyna się postępowanie?

Przestępstwo z art. 270 k.k. jest ścigane z urzędu. Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć:

• na Policji,
• w prokuraturze,
• ustnie do protokołu,
• pisemnie.

Zawiadomienie powinno w miarę możliwości zawierać:

• opis dokumentu,
• wskazanie, na czym polegało jego podrobienie lub przerobienie,
• informację, kto miał być jego wystawcą,
• opis sposobu użycia dokumentu,
• wskazanie osoby podejrzewanej,
• informacje o możliwym celu działania,
• wskazanie świadków,
• załączenie kopii dokumentu i innych dowodów.

Postępowanie przygotowawcze w podstawowej sprawie o art. 270 k.k. jest co do zasady prowadzone w formie dochodzenia przez Policję pod nadzorem prokuratora, chyba że okoliczności sprawy lub kwalifikacja innych czynów wymagają prowadzenia śledztwa.

Przedawnienie karalności

Karalność czynu z art. 270 § 1 lub 2 k.k., zagrożonego karą do 5 lat pozbawienia wolności, co do zasady ustaje po upływie 10 lat od jego popełnienia. Karalność wypadku mniejszej wagi z § 2a oraz przygotowania z § 3, zagrożonych karą do 2 lat pozbawienia wolności, co do zasady ustaje po upływie 5 lat. Jeżeli w podstawowym okresie przedawnienia wszczęto postępowanie, termin karalności podlega przedłużeniu zgodnie z art. 102 k.k. Ustalenie początku biegu przedawnienia może zależeć od konkretnej postaci czynu, w szczególności od tego, czy zarzut dotyczy:

• podrobienia dokumentu,
• przerobienia dokumentu,
• jego późniejszego użycia,
• wielu odrębnych dokumentów,
• zachowań podejmowanych przez dłuższy czas.

Jakie dowody mają znaczenie?

W sprawach o fałszowanie dokumentów istotne mogą być w szczególności:

• oryginał dokumentu,
• kopie i wcześniejsze wersje dokumentu,
• próbki pisma i podpisów,
• opinia biegłego z zakresu badań pisma ręcznego,
• opinia biegłego dotycząca dokumentów,
• analiza papieru, tuszu lub wydruku,
• metadane plików elektronicznych,
• historia edycji dokumentu,
• dane z poczty elektronicznej,
• logi systemowe,
• dane dotyczące urządzenia, na którym utworzono plik,
• zabezczony komputer lub telefon,
• korespondencja między uczestnikami,
• zeznania świadków,
• nagrania,
• dokumentacja z urzędu, banku, sądu albo ubezpieczyciela,
• dane dotyczące drukarki, skanera albo użytego oprogramowania,
• dokumenty porównawcze.

Opinia grafologiczna nie jest magicznym testem dającym zawsze stuprocentową odpowiedź. Jej wartość zależy między innymi od:

• jakości badanego dokumentu,
• tego, czy dostępny jest oryginał,
• liczby i jakości próbek porównawczych,
• sposobu wykonania podpisu,
• rodzaju użytej techniki,
• możliwości stwierdzenia kopiowania lub mechanicznego naniesienia podpisu.

Sama kserokopia albo skan mogą utrudniać przeprowadzenie pełnych badań fizykochemicznych, ale nie oznacza to automatycznie, że sprawy nie da się udowodnić innymi środkami.

Rola adwokata – obrona podejrzanego lub oskarżonego

Sprawy o fałszowanie dokumentów często wymagają szczegółowej analizy technicznej oraz prawnej.

Analiza znamion przestępstwa

Adwokat bada między innymi:

• czy przedmiot rzeczywiście jest dokumentem w rozumieniu prawa karnego,
• czy doszło do podrobienia lub przerobienia,
• kto był rzeczywistym autorem dokumentu,
• czy oskarżony działał w celu użycia dokumentu za autentyczny,
• czy wiedział, że używany dokument był fałszywy,
• czy dokument został rzeczywiście użyty w swojej funkcji prawnej,
• czy wystąpiło jedynie wpisanie nieprawdy do autentycznego dokumentu,
• czy sprawca był uprawniony do działania w imieniu innej osoby,
• czy spełniono przesłanki art. 270 § 2 k.k.,
• czy można przyjąć wypadek mniejszej wagi,
• czy nie doszło do przedawnienia.

Weryfikacja opinii biegłego

Adwokat może sprawdzić:

• czy biegły dysponował oryginałem dokumentu,
• czy materiał porównawczy był wystarczający,
• czy próbki podpisu były odpowiedniej jakości,
• czy wnioski opinii są kategoryczne albo jedynie prawdopodobne,
• czy zastosowano odpowiednie metody badawcze,
• czy opinia jest pełna i logiczna,
• czy konieczne jest uzyskanie opinii uzupełniającej lub opinii innego biegłego.

Możliwe kierunki obrony

Obrona może polegać między innymi na wykazaniu:

• braku podrobienia lub przerobienia dokumentu,
• braku zamiaru użycia dokumentu za autentyczny,
• braku wiedzy o jego sfałszowaniu,
• braku użycia dokumentu w znaczeniu prawnym,
• autorstwa dokumentu przez osobę wskazaną jako wystawca,
• działania na podstawie rzeczywistego upoważnienia,
• braku działania na szkodę podpisanego przy art. 270 § 2 k.k.,
• niewiarygodności albo niepełności opinii biegłego,
• znikomego stopnia społecznej szkodliwości,
• wystąpienia wypadku mniejszej wagi.

Dążenie do łagodniejszego zakończenia sprawy

W zależności od okoliczności adwokat może wnosić między innymi o:

• umorzenie postępowania,
• warunkowe umorzenie postępowania,
• uznanie czynu za wypadek mniejszej wagi,
• zastosowanie art. 37a k.k.,
• wymierzenie kary grzywny albo ograniczenia wolności,
• uwzględnienie dobrowolnego naprawienia szkody,
• odpowiednie ograniczenie obowiązków kompensacyjnych.

Rola adwokata osoby, której podpis albo dokument wykorzystano

Pomoc adwokata może mieć znaczenie także dla osoby, której podpis, dane lub dokument zostały bezprawnie wykorzystane. Należy jednak każdorazowo ustalić, czy osobie tej przysługuje formalny status pokrzywdzonego.

Zabezpieczenie dowodów

Adwokat może pomóc w:

• zabezpieczeniu oryginału dokumentu,
• zebraniu autentycznych próbek podpisu,
• zabezpieczeniu korespondencji,
• ustaleniu, gdzie dokument został wykorzystany,
• uzyskaniu dokumentacji z banku, sądu lub urzędu,
• zabezpieczeniu danych elektronicznych,
• zgłoszeniu możliwości usunięcia albo zmiany danych,
• przygotowaniu zawiadomienia o przestępstwie.

Ustalenie pełnej kwalifikacji prawnej

W zależności od sposobu użycia dokumentu konieczne może być rozważenie również:

• oszustwa,
• usiłowania oszustwa,
• wyłudzenia kredytu lub dotacji,
• kradzieży tożsamości,
• przywłaszczenia,
• posłużenia się cudzym dokumentem tożsamości,
• naruszenia dóbr osobistych,
• przestępstw podatkowych lub skarbowych.

Pełna kwalifikacja ma znaczenie dla ustalenia, czy osoba dotknięta czynem uzyska status pokrzywdzonego oraz jakie środki prawne jej przysługują.

Roszczenia i naprawienie szkody

Jeżeli użycie dokumentu doprowadziło do powstania szkody albo krzywdy, możliwe może być dochodzenie:

• naprawienia szkody,
• zwrotu bezpodstawnie pobranych środków,
• zadośćuczynienia,
• usunięcia skutków naruszenia,
• ochrony dóbr osobistych,
• ustalenia nieistnienia określonego zobowiązania,
• sprostowania danych w rejestrach lub dokumentacji.

Zakres roszczeń zależy od skutków wykorzystania dokumentu oraz innych przepisów, które zostały naruszone.

Konsekwencje zawodowe i życiowe skazania

Konsekwencje karne

Skazanie może prowadzić do:

• kary pozbawienia wolności,
• kary ograniczenia wolności,
• kary grzywny,
• przepadku sfałszowanych dokumentów,
• przepadku urządzeń lub przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa,
• obowiązku naprawienia szkody,
• wpisu w Krajowym Rejestrze Karnym.

Konsekwencje zawodowe

Skazanie za umyślne przestępstwo przeciwko wiarygodności dokumentów może mieć szczególne znaczenie w zawodach wymagających:

• niekaralności,
• zaufania publicznego,
• rzetelności dokumentacyjnej,
• zarządzania pieniędzmi lub dokumentami,
• dostępu do informacji chronionych,
• wykonywania funkcji publicznych.

Możliwe skutki mogą obejmować:

• odpowiedzialność dyscyplinarną,
• utratę stanowiska,
• trudności w uzyskaniu zatrudnienia,
• utratę uprawnień zawodowych,
• utratę zaufania klientów lub pracodawcy.

Skazanie nie oznacza automatycznie utraty każdego zatrudnienia. Konkretne skutki zależą od przepisów regulujących dany zawód i stanowisko.

Konsekwencje cywilne i finansowe

Fałszywy dokument może prowadzić również do:

• nieważności albo bezskuteczności czynności prawnej,
• obowiązku zwrotu otrzymanych świadczeń,
• odpowiedzialności odszkodowawczej,
• postępowań dotyczących nieistnienia długu,
• egzekucji należności,
• kosztów procesów cywilnych i karnych,
• utraty wiarygodności finansowej.

Najczęstsze mity dotyczące art. 270 k.k.

„Jeżeli druga osoba pozwoliła mi się za nią podpisać, nie ma przestępstwa” – MIT

Podpisanie dokumentu nazwiskiem innej osoby może stanowić podrobienie nawet za jej zgodą. Osoba działająca na podstawie upoważnienia powinna podpisywać dokument własnym nazwiskiem i wskazać, że działa w cudzym imieniu.

„Podpis musi być idealnie podrobiony” – MIT

Nie jest konieczne wierne odtworzenie charakteru pisma. Liczy się stworzenie pozoru, że dokument pochodzi od innej osoby.

„Jeśli dokument zawiera prawdziwe informacje, nie może być podrobiony” – MIT

Prawdziwość treści nie przesądza o autentyczności dokumentu. Dokument z prawdziwą informacją, ale fałszywym podpisem, nadal może być podrobiony.

„Każdy dokument zawierający nieprawdę podlega art. 270 k.k.” – MIT

Art. 270 k.k. dotyczy podrobienia, przerobienia albo użycia dokumentu sfałszowanego materialnie. Autentyczny dokument zawierający nieprawdę może podlegać innym przepisom.

„Jeżeli dokument nie został użyty, nie ma przestępstwa” – MIT

Podrobienie albo przerobienie dokumentu jest karalne już wtedy, gdy sprawca działał w celu użycia go za autentyczny. Rzeczywiste wykorzystanie dokumentu nie jest konieczne.

„Jeżeli nie powstała szkoda, sprawa zostanie umorzona” – MIT

Szkoda nie jest znamieniem podstawowego typu czynu z art. 270 § 1 k.k. Jej brak może wpływać na ocenę społecznej szkodliwości i wymiar kary, ale nie wyłącza automatycznie przestępstwa.

„Nie odpowiadam, bo dokument podrobił ktoś inny” – MIT

Osoba, która świadomie używa podrobionego albo przerobionego dokumentu jako autentycznego, może odpowiadać niezależnie od tego, kto go sporządził.

„Skan podpisu nie może być przedmiotem fałszerstwa” – MIT

Technicznie skopiowany podpis nie jest podpisem w rozumieniu regulacji dotyczącej wypełnienia podpisanego blankietu. Jego wykorzystanie do stworzenia dokumentu przypisywanego innej osobie może jednak stanowić podrobienie dokumentu z art. 270 § 1 k.k.

„Dokument elektroniczny nie podlega art. 270 k.k.” – MIT

Dokumentem może być także zapis elektroniczny mający znaczenie prawne. Elektroniczna forma nie wyłącza odpowiedzialności za fałszowanie dokumentu.

„Osoba, której podpis podrobiono, zawsze jest pokrzywdzonym” – MIT

W sprawie dotyczącej wyłącznie art. 270 § 1 k.k. osoba ta nie zawsze uzyskuje formalny status pokrzywdzonego. Status ten może przysługiwać, jeżeli czyn jednocześnie bezpośrednio narusza albo zagraża jej indywidualnemu dobru chronionemu innym przepisem.

„Za podrobienie jednego podpisu zawsze grozi więzienie” – MIT

Art. 270 § 1 k.k. przewiduje karę pozbawienia wolności, ale w określonych przypadkach możliwe są:

• uznanie czynu za wypadek mniejszej wagi,
• zastosowanie kary grzywny lub ograniczenia wolności,
• zastosowanie art. 37a k.k.,
• warunkowe umorzenie postępowania.

Każda sprawa jest jednak oceniana indywidualnie.